Forum "Sztolnie" Strona Główna  
 FAQ  •  Szukaj  •  Użytkownicy  •  Grupy •  Galerie   •  Rejestracja  •  Profil  •  Zaloguj się, by sprawdzić wiadomości  •  Zaloguj
 Ochrona jaskiń w Polsce Zobacz następny temat
Zobacz poprzedni temat
Napisz nowy tematOdpowiedz do tematu
Autor Wiadomość
geolog




Dołączył: 14 Gru 2008
Posty: 704 Przeczytał: 0 tematów

Ostrzeżeń: 0/3
Skąd: Sosnowiec

PostWysłany: Pią 0:37, 18 Gru 2009 Powrót do góry

Jan Urban

PRAWNA I PRAKTYCZNA OCHRONA JASKIŃ W POLSCE
Wstęp

Przedmiotem artykułu są jaskinie o genezie krasowej (powstałe głównie w wyniku procesu rozpuszczania skał) i niekrasowej (tzw. jaskinie pseudokrasowe, powstałe w rezultacie procesów innych niż krasowe). Artykuł charakteryzuje wartości tych obiektów (posługując się głównie polskimi przykładami), wskazuje zagrożenia i opisuje stan ich ochrony w Polsce oraz proponuje metody skuteczniejszego ich zabezpieczenia. Jego główne wątki były prezentowane podczas ogólnopolskiej konferencji „Ochrona przyrody w Polsce” zorganizowanej przez Polski Komitet IUCN w Warszawie w lutym 2005 r.

Tradycje

Mimo, iż jaskinie przestały być siedzibami ludzkimi kilka tysięcy lat temu, pozostały istotnym elementem naszej świadomości. Przez kilkadziesiąt ostatnich stuleci budziły jednak raczej skojarzenia negatywne jako miejsca nieprzyjazne dla człowieka. Zmiana tego nastawienia związana była z początkami nowoczesnych nauk przyrodniczych. Dla S. Staszica czy J. B. Puscha, którzy poznawali polskie jaskinie w końcu wieku XVIII i na początku XIX, jaskinie były już przedmiotem obserwacji naukowych jako elementy przyrody. Tego okresu sięgają też tradycje turystycznego zwiedzania jaskiń Ojcowa oraz Doliny Skorocickiej (Wiśniewski 1998a). W drugiej połowie XIX wieku zaczęto na większą skalę pozyskiwanie kopalin w jaskiniach: kalcytu (szpatu) używanego do produkcji szkła oraz namulisk wykorzystywanych jako nawóz rolniczy (Szelerewicz, Górny 1986). Rozpoczęto też w nich prace wykopaliskowe pozyskując szczątki kopalnej fauny oraz artefakty archeologiczne. Prace te dalekie jednak były od współczesnych standardów badań naukowych.

Takie – estetyczne, naukowe i praktyczne – zainteresowanie jaskiniami nie obudziło jednak świadomości o potrzebie ich ochrony. Dopiero na przełomie wieków XIX i XX, gdy rodził się współczesny ruch ochrony przyrody, zaczęto dostrzegać rozmiary zniszczeń dokonanych w jaskiniach i ich nieodwracalny charakter (Kreutz 1925).

Waloryzacja i motywacje ochrony

Oczywistym kryterium waloryzacji i jednocześnie motywacją ochrony jaskiń są ich wartości estetyczne. Niecodzienna estetyka jaskiń, ich odmienność od świata w którym obecnie żyjemy a jednocześnie świadomość liczących wiele tysiącleci związków społeczności ludzkich z tymi obiektami powodują, że jaskinie – mimo, iż są tworami przyrody – należą do naszego dziedzictwa kulturowego (Urban 2004). Jaskinie występują w naszych narodowych legendach (np. Smocza Jama, Grota Łokietka), są też miejscami współczesnego kultu religijnego, poczynając od groty w Lourdes, poprzez kaplice w schroniskach skalnych, po pustelnie (np. Wiśniewski 1998b). Od dwustu co najmniej lat obecne są też w polskiej literaturze i malarstwie (np. Wiśniewski 1999, 2002).

Jaskinie są również ważnymi elementami przyrody, których istnienie warunkuje występowanie innych form abiotycznych oraz organizmów żywych. Środowiska jaskiniowe cechują się wysoką wilgotnością, mało zmienną temperaturą oraz brakiem światła. W takim środowisku nie działają (lub znacznie słabiej działają) czynniki erozyjno-wietrzeniowe, które odgrywają istotną rolę w denudacji powierzchni ziemi, np. wiatr, deszcz, zmiany termiczne czy zamrażanie. Stąd też w jaskiniach powstają i mogą przetrwać formy mineralne, które nie występują na powierzchni. Najbardziej znanymi takimi formami są nacieki kalcytowe, ale lista innych form mineralnych powstających w jaskiniach jest bardzo długa. Do unikatowych takich tworów w polskich jaskiniach należą krystaliczne pokrywy halitowe (soli kamiennej) w Grotach Kryształowych w Wieliczce (Alexandrowicz 2000) oraz luźne agregaty kalcytowe w jaskini Chelosiowa Jama w Górach Świętokrzyskich (Žak i in. 2004).

Środowiska jaskiniowe zamieszkane są także przez gatunki i zbiorowiska zwierząt częściowo lub całkowicie przystosowane do życia pod ziemią. Istnieją gatunki fauny, dla których jaskinie są wyłącznym środowiskiem życia zwane troglobiontami (lądowe) lub stygobiontami (wodne). Specyficzne gatunki flory, zwłaszcza roślin niższych, związane są z przyotworowymi częściami jaskiń, ze względu na panujące tam warunki świetlne i termiczne (Baryła 2000, Nowak 2001). Unikatową formą występowania korzeni drzew w środowisku jaskiniowym są na przykład tzw. stalagmity korzeniowe (Kopecky 1998).

Jaskinie oraz inne obiekty krasowe są wreszcie ważnym przedmiotem badań naukowych: geologicznych, paleontologicznych, archeologicznych i biologicznych (Cave conservation ... 1995, Urban 2004). Badania jaskiń i stanowisk krasu kopalnego pozwalają na rekonstrukcję zdarzeń geologicznych zachodzących w okresach lądowych geologicznej historii danego regionu, w których jaskinie powstawały lub były wypełniane osadami. W okresach tych dominowały zazwyczaj procesy denudacji, brak więc sekwencji skał osadowych dokumentujących ewolucję geologiczną i formy krasowe stanowią jedyne jej świadectwo (Głazek 1973). Istotne dla analizy rozwoju rzeźby danego obszaru może być już samo przestrzenne położenie form krasowych, np. obecność poziomów krasowych wskazujących na etapy wcinania się dolin rzecznych. Kształt jaskiń oraz rzeźba ich ścian mogą pozwolić na interpretację charakteru i kierunków przepływu wód i – w konsekwencji – głównych rysów dawnej, nie istniejącej już rzeźby. Tego typu badania, powiązane z analizą składu petrograficznego namulisk, prowadzone są ostatnio w Tatrach przynosząc ciekawe efekty (np. Kicińska 2004).

Osady jaskiniowe oraz wypełnienia form krasu kopalnego stanowią często unikatowe nagromadzenia „dokumentów” dawnych epok geologicznych. Takimi „dokumentami” są np. fragmenty skał niszczonych na powierzchni terenu oraz w obrębie jaskini, formy mineralne powstające w jaskiniach a także kości zwierząt, które mieszkały w jaskiniach, wpadały do nich z powierzchni pionowymi studniami krasowymi, lub zostały tam przywleczone (jako łup) przez inne zwierzęta bądź człowieka. Różne badania naukowe – poczynając od makroskopowej oceny kształtu fragmentów skalnych, aż po analizy składu izotopowego (np. Krysowska-Iwaszkiewicz 1974, Rubinowski 1974, Jahn, Kozłowski, Wiszniowska 1989, Hercman 2001) – umożliwiają określenie wieku namulisk a także rekonstrukcję budowy geologicznej oraz środowiska otoczenia jaskiń w okresie ich powstawania. Niezależnie od tego szczątki fauny nagromadzone w osadach jaskiniowych stanowią materiał dla badań paleontologicznych, w tym zwłaszcza analizy ewolucji zwierząt lądowych (np. Kowalski 1989, Borsuk-Białynicka i in. 1999).

W Polsce prawie wszystkie stanowiska lądowej fauny trzeciorzędowej i staroplejstoceńskiej występują w formach krasowych Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej, Sudetów i Gór Świętokrzyskich. Badania namulisk jaskiniowych tych regionów pozwoliły na rekonstrukcję elementów środowiska trzeciorzędu i starszego czwartorzędu (w tym na wyróżnienie niektórych okresów interglacjalnych), przede wszystkim jednak umożliwiły analizę sekwencji zmian klimatyczno-środowiskowych w czasie dwu ostatnich okresów glacjalnych (Głazek, Szynkiewicz 1987, Madeyska, Cyrek 2002, Hercman i in. 2004). Badania permskich oraz triasowych form krasu kopalnego w regionie świętokrzyskim i śląsko-krakowskim przyczyniły się do rozpoznania ważnych cech ewolucji geomorfologicznej tych regionów w okresie lądowym po waryscyjskich ruchach tektonicznych (Paszkowski 2000, Urban 2002).

Z kolei w jaskiniach o genezie innej niż krasowa można studiować przebieg procesów prowadzących do ich powstania. Największą grupę jaskiń niekrasowych stanowią w Polsce formy powstałe w wyniku grawitacyjnej ewolucji stoków w Beskidach. Obserwacje w tych jaskiniach pozwalają na określenie przyczyn i mechanizmów rozwoju osuwisk beskidzkich (np. Margielewski, Urban 2003).

Dopiero ostatnio zwrócono uwagę na znaczenie jaskiń jako odkrywek geologicznych, zwłaszcza odsłonięć struktur sedymentacyjnych i tektonicznych. Powolne procesy selektywnego wietrzenia (korozji krasowej) ścian korytarzy i sal jaskiniowych prowadzą zwykle do znacznie lepszego wypreparowania tych struktur niż w odsłonięciach powierzchniowych. Z kolei formy skalne i mineralne powstające w jaskiniach stanowią przedmiot zainteresowań petrografii i mineralogii (np. Gradziński i in. 1998).

W czasie paleolitu jaskinie stanowiły też główne siedziby człowieka, który pozostawiał swe ślady w jaskiniach również później. Badania archeologiczne w jaskiniach południowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej pozwoliły na wyróżnienie szeregu kultur paleolitycznych, które pojawiły się na tym obszarze w ciągu kilkuset tysięcy lat (Madeyska, Cyrek 2002, Cyrek 2004).

Przedmiotem różnorodnych badań – systematycznych, ekologicznych, fizjologicznych itd. – jest fauna i flora jaskiniowa (np. Kopecky 1998, Baryła 2000, Nowak 2001).

Waloryzacja jaskiń oraz innych obiektów krasowych powinna uwzględniać wszystkie wspomniane wyżej aspekty kulturowe, przyrodnicze i naukowe. Większość z nich została wymieniona jako kryteria waloryzacyjne w ”Wytycznych wykonywania waloryzacji jaskiń” wydanych w 1996 r. przez Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Wytyczne te zostały przygotowane z inicjatywy Komisji Ochrony Przyrody Nieożywionej Państwowej Rady Ochrony Przyrody w ramach prac nad inwentarzem jaskiń Polski realizowanym od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku.

Zagrożenia


Różnorodność cech i walorów jaskiń sprawia, że są one narażone na wiele zagrożeń i bardzo czułe na działanie człowieka. Zniszczenia środowiska jaskiniowego mogą następować nawet w przypadku obiektów, które pozostają niedostępne dla człowieka. Mogą być one bowiem powodowane przez czynniki bezpośrednie, wewnętrzne (np. obecność człowieka w jaskiniach), jak i zewnętrzne, pośrednio oddziałujące na skalne otoczenie jaskini (Cave conservation ... 1995). Generalnie możemy mówić o trzech rodzajach zagrożeń:

- całkowite zniszczenie (unicestwienie) jaskini lub jej znacznej części,

- zmiana środowiska jaskini, a więc zanieczyszczenie wnętrza, wód i atmosfery jaskiń, zmiana mikroklimatu,

- zniszczenie elementów skalnych jaskini, np. nacieków, namulisk, elementów ścian.

Charakter zagrożenia danej jaskini zależy od jej położenia, kształtu i genezy, a także od specyfiki przyrodniczej i gospodarczej regionu. Do najpoważniejszych zagrożeń zewnętrznych należy eksploatacja kopalin skalnych w dużych kamieniołomach, która może spowodować całkowite lub częściowe zniszczenie tych obiektów. Najgroźniejsza jest ona w regionie świętokrzyskim i śląskim. Paradoksalnie – przyczynia się ona jednocześnie do otwarcia jaskiń na powierzchni i w konsekwencji – ich odkrycia. Większość jaskiń krasowych w obu tych regionach została odkryta dzięki działalności wydobywczej (Urban i in. 1997, Zyzańska, Szynkiewicz. 2003).

Zniszczenia jaskiń lub ich środowiska następują również w rezultacie innej gospodarczej aktywności człowieka: np. budownictwa, rolnictwa czy gospodarki komunalnej. Oprócz fizycznego zniszczenia taka działalność może prowadzić do trwałego zamknięcia tych obiektów, przede wszystkim jednak powoduje zanieczyszczenie środowiska jaskiniowego poprzez dopływ skażonych wód (ścieków lub wód z nawożonych pól) lub gromadzenie w jaskiniach śmieci. Wrzucanie w otwory jaskiń śmieci powoduje zanieczyszczanie jaskiń i wód podziemnych, często zaś całkowite zasypanie otworów jaskiniowych (Cave conservation ... 1995). Z takim procederem można spotkać się na terenach, na których łatwo dojechać do każdego prawie miejsca. Takimi obszarami są nasze wyżyny, zwłaszcza zaś gęsto zaludnione tereny rolnicze Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Niecki Nidziańskiej.

Znaczenie dla środowiska jaskiniowego ma też zmiana poziomu wód podziemnych spowodowana ich eksploatacją przy pomocy otworów studziennych, bądź też odwadnianiem w kopalniach usytuowanych poniżej zwierciadła wód (Cave conservation ... 1995).

Pobyt człowieka w jaskiniach, bez względu na jego cel – sportowy, rekreacyjny, eksploracyjny, leczniczy, edukacyjny, naukowy czy ekonomiczny – jest głównym, wewnętrznym zagrożeniem tych obiektów. Oprócz celowych zniszczeń, typu odłamywania nacieków czy pozostawiania śmieci, ludzie powodują zmiany rzeźby ścian oraz zniekształcenia powierzchni namuliska. Obecność człowieka, zwłaszcza zaś używanie lub palenie ognia powoduje zmiany mikroklimatu i może wpływać negatywnie na warunki życia fauny (Cave conservation ... 1995, Nowak 2003a, b). Ponadto przekopywanie namulisk, prowadzone często w związku z eksploracją jaskiń powoduje niszczenie ważnego dokumentu naukowego, jakim są osady. Z tego właśnie powodu badania naukowe związane z przekopywaniem osadów powinny obejmować ich wszechstronną – geologiczną, paleontologiczną i archeologiczną – dokumentację. Zniszczenia spowodowane pobytem ludzi w jaskiniach grożą nie tylko obiektom położonym na terenach zagospodarowanych i łatwo dostępnych, ale również jaskiniom na obszarach górskich, jeśli dopuszcza się tam ruch turystyczny (w Polsce dotyczy to Beskidów i Tatr).

Konserwatorska ochrona prawna

Ochrona jaskiń polega na ich zachowaniu w stanie możliwie najbliższym do pierwotnego i zabezpieczeniu ich wartości naukowych (Cave conservation ... 1995). Jednym z ważniejszych narzędzi takiej ochrony jest prawo, zwłaszcza prawo ochrony przyrody. Zgodnie z polskim prawem jaskinie chronione są wówczas, gdy znajdują się w obrębie form ochrony utworzonych na mocy zarządzeń władz państwowych lub uchwał organów samorządowych, przede wszystkim takich jak: parki narodowe, rezerwaty, parki krajobrazowe, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Polskie prawo różni się pod tym względem znacznie od praw obowiązujących w Czechach i na Słowacji, gdzie jaskinie chronione są od momentu odkrycia.

Polskie ustawy o ochronie przyrody wydane po II wojnie światowej – w 1948 r. i w 1991 r – wymieniają jaskinie jako potencjalne pomniki przyrody. Ustawa o ochronie przyrody obowiązująca od maja 2004 r. (Dz. U. z dnia 30.04.2004 r., poz. 880) potwierdza ten zapis (art. 40) a ponadto wymienia jaskinie i schroniska skalne z namuliskami jako obiekty potencjalnie chronione w formie stanowiska dokumentacyjnego (art. 41). Precyzuje także ochronę jaskiń w obrębie rezerwatów i parków narodowych wprowadzając zakaz wspinaczki i eksploracji oraz zakaz używania światła z otwartym ogniem w tych obiektach (art. 15.1). Jednocześnie zakaz ruchu ludzi poza wyznaczonymi trasami w rezerwatach i parkach powoduje niedostępność jaskiń, zaś zakazy niszczenia, zanieczyszczania, dokonywania zmian obiektów przyrody a także pozyskiwania kopalin i zmiany rzeźby terenu (art. 15.1) uniemożliwiają działalność gospodarczą, która mogłaby niekorzystnie wpływać na te obiekty.

Przepisy ochronne obowiązujące w obrębie innych form ochrony nie zabraniają dostępu do jaskiń, ale zwykle ograniczają możliwość eksploatacji kopalin i zmiany morfologii terenu, a więc rozwoju gospodarki kosztem obiektów przyrodniczych. Jeśli jaskinia jest pomnikiem przyrody, stanowiskiem dokumentacyjnym lub leży na terenie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego, obowiązuje w jej przypadku bezpośredni zakaz niszczenia, uszkadzania lub przekształcania. Praktyczna ochrona jaskiń na terenie parków narodowych, rezerwatów, zwłaszcza zaś parków krajobrazowych zależy jednak w dużej mierze od strategii przyjętej w planach ochrony przyrody tych terenów oraz determinacji jednostek zarządzających tymi obszarami, które konsultują lokalne plany zagospodarowania przestrzennego.

Ustawa o ochronie przyrody wprowadza również obowiązek gospodarowania zasobami przyrody nieożywionej w sposób zapewniający ochronę i zachowanie innych, szczególnie cennych tworów i składników przyrody nieożywionej (art. 121). Ten przepis może stać się ważnym argumentem przy ratowaniu jaskiń i odsłonięć krasu kopalnego tam, gdzie grozi im niebezpieczeństwo wynikające z innych działań gospodarczych, np. eksploatacji kopalin.

Istotne ograniczenia działalności eksploracyjnej w jaskiniach powiązanej z przekopywaniem namulisk wynikają z przepisów Ustawy o ochronie przyrody (art. 122 i 131) oraz Ustawy o ochronie zabytków i opieki nad zabytkami z dnia 23.07.2003 r. (Dz. U., 2003, nr 162, poz. 1568, art. 33, 108 i 116) zgodnie z którymi odkrycie kopalnych szczątków roślin lub zwierząt bądź zabytków archeologicznych wymaga zgłoszenia do odpowiednich władz oraz powoduje automatycznie przerwanie prac. W świetle tej drugiej Ustawy prace prowadzone w obrębie zabytków archeologicznych, którymi często są jaskinie mogą być podejmowane po uzyskaniu zgody wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36).

Ograniczenia eksploatacji kopalin ze względu na ochronę oznaczonych dóbr wprowadza również art. 153.3. Ustawy „Prawo geologiczne i górnicze” z dnia 4.02.1994 (Dz.U, 1994, nr.27, poz.96), zaś ze względu na ochronę powierzchni ziemi – art. 101. Ustawy „Prawo ochrony środowiska” z dnia 24.04.2001 r. (Dz. U., 2001, nr 62, poz. 627).



Stan ochrony prawnej w różnych regionach Polski



Parki narodowe i rezerwaty przyrody można uznać za kategorie ochrony, w granicach których obowiązują restrykcyjne przepisy zabezpieczające jaskinie przed zniszczeniem spowodowanym gospodarczą działalnością człowieka (tab. 1, ryc. 1). Stosunkowo skuteczną formą zabezpieczenia jaskini przed zniszczeniem spowodowanym działaniami gospodarczymi wydaje się też ochrona jako pomnik przyrody lub stanowisko dokumentacyjne.



Tab. 1. Ochrona jaskiń w parkach narodowych i rezerwatach ważniejszych regionów jaskiniowych Polski (stan na jesień 2004 r.). Dane dotyczące liczby jaskiń zestawiono na podstawie inwentarzy jaskiniowych wydanych przez Tow. Przyj. Nauk o Ziemi, licznych późniejszych publikacji szczegółowych (głównie z czasopisma „Jaskinie”) oraz rękopiśmiennych materiałów J. Ganszera (Beskidy), M. Szelerewicza (Wyżyna Krakowsko-Wieluńska) i A. Wojtonia (Sudety).



Region
Ilość zinwentaryzowanych jaskiń (szacunkowo)
Jaskinie chronione w obrębie parków narodowych
Jaskinie chronione w obrębie rezerwatów przyrody

udział ilościowy (%)
udział w całko-witej długości (%)
udział ilościowy (%)
udział w całkowitej długości (%)
udział ilościowy (%)
udział w całkowitej długości (%)

Tatry
750
100
100
0
0

Beskidy(Karpaty Zewnętrzne)
810
9
5
13
11

Sudety
165
16
11
7
30

Wyżyna Krakowsko-Wieluńska
1800
32
brak danych
14
brak danych

Niecka Nidziańska
97
0
0
27
35

Wyżyna Kielecko-Sandomierska (G. Świętokrzykie.)
133
0
0
48
88

Niż Polski
18
0
0
22
9






Regionem jaskiniowym, w którym wszystkie jaskinie chronione są w parku narodowym są Tatry. W Pienińskim PN zarejestrowano około 25 niezbyt dużych jaskiń. Na terenie Beskidów duże ilości jaskiń zinwentaryzowano w granicach Gorczańskiego PN (32 jaskinie o łącznej długości 276,5 m) oraz Magurskim PN (24, 175,5 m), jednak największą liczbą jaskiń może pochwalić się rezerwat „Kuźnie” w Beskidzie Śląskim (44, 347,0 m). Znaczne ich ilości znalazły się również w kilku rezerwatach skałkowych Beskidu Niskiego i Pogórza: „Kornuty (13, 254,5 m), „Diable Skały na Bukowcu”(9, 410,0 m), „Skamieniałe Miasto” (10, 101,0 m), „Prządki” (82,0 m) oraz w rezerwacie osuwiskowym „Luboń Wielki” (12, 65,5 m) w Beskidzie Wyspowym. Ponadto 25 w większości dużych jaskiń (łącznie 2880 m, czyli 25% całej długości jaskiń regionu), w tym najdłuższa Jaskinia w Trzech Kopcach (1228 m) chronionych jest jako pomniki przyrody. Na przedgórzu Karpat, w Kopalni Soli Wieliczka znajduje się podziemny rezerwat „Groty Kryształowe” chroniący naturalne pustki.

W Sudetach obszarem ochrony o największej liczbie jaskiń jest PN Gór Stołowych (gdzie trwają prace inwentaryzacyjne i liczba jaskiń przekroczyła 25, zaś długość – 900 m). W rezerwacie „Jaskinia Niedźwiedzia” chroni się dużą jaskinię o tej nazwie oraz cztery mniejsze (łącznie 2498,0 m), jednak największe zgrupowanie jaskiń krasowych regionu, znajdujące się w masywie góry Połom pozostaje nadal poza ochroną, na terenie eksploatowanego złoża wapieni (Zyzańska, Szynkiewicz 2003 ). Dziesięć jaskiń – w tym długa Jaskinia Radochowska (502 m) – zostało objętych ochroną jako pomniki przyrody.

Najważniejszym obszarem ochrony jaskiń Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej jest Ojcowski P. N. (570 obiektów). Ponadto jaskinie znalazły się w granicach około 20 rezerwatów przyrody, wśród których do najważniejszych należą: „Sokole Góry” koło Olsztyna (ponad 90 jaskiń, wśród których jest najgłębsza jaskinia regionu i kilka jaskiń o długości ponad 100 m), „Parkowe” (około 40) i „Ostrężnik” (Cool ” koło Złotego Potoku, „Góra Zborów” (17) w Podlesicach, „Ruskie Góry” koło Ryczowa (26) oraz położone w północnej części regionu „Szachownica” (5 jaskiń należących do dłuższych w regionie) i „Węże” (Cool. Ochroną rezerwatową objęto też fragmenty dolinek podkrakowskich, w których występują niezbyt duże jaskinie, m.in. „Dolina Mnikowska” (10), „Wąwóz Bolechowicki” (Cool, „Dolina Eljaszówki” (5) a także krakowskie „Panieńskie Skały” (7). Ponadto około 100 jaskiń (5% całej ich liczby na Wyżynie) znajduje się w obrębie skałek wapiennych chronionych jako pomniki przyrody w okolicach Jerzmanowic, Bębła, Sułoszowej. Pojedyncze skałkowe pomniki przyrody z jaskiniami zlokalizowane są również w środkowej i północnej części regionu (rejon Klucz, Strzegowej, Smolenia i Częstochowy). Pomnikami przyrody są też niektóre duże i znane jaskinie Wyżyny: Jaskinia Wierzchowska Górna, Jaskinia Nietoperzowa, Jaskinia Kryspinowska, Jaskinia Ewy.



Na terenie Gór Świętokrzyskich (Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej) większość jaskiń krasowych – w tym największych w regionie – skupia się w czterech rezerwatach: „Chelosiowa Jama” (11, 4741,5 m), „Góra Miedzianka” (10, 635,0 m), „Kadzielnia” (obejmującym jedynie fragment dawnego kamieniołomu o tej nazwie – 7, 219,5 m) i „Milechowy (8, 56,0 m). Rezerwatem jest też udostępniona turystycznie jaskinia Raj. Praktycznie chronione są również pozostałe jaskinie Kadzielni, znajdujące się na obszarze parku miejskiego. W rezerwatach ”Kamień Michniowski”, „Skałki w Krynkach”, „Skałki Pod Adamowem” oraz „Piekło pod Niekłaniem” występują krótkie ale ciekawe jaskinie pseudokrasowe. Ponadto 28 jaskiń (390,0 m) chronionych jest w zespołach przyrodniczo-krajobrazowych lub jako pomniki przyrody. Łączny więc udział jaskiń objętych tymi formami ochrony w regionie wynosi 80% (zaś w przeliczeniu długość jaskiń – 97%).

Jedynym rezerwatem jaskiniowym Niecki Nidziańskiej są „Skorocice”, jednak w jego granicach występuje największe skupisko jaskiń w gipsach na terenie Polski. Kilka większych jaskiń stanowi ponadto pomniki przyrody, co powoduje, iż łączna długość jaskiń objętych wymienionymi formami ochrony przekracza nieco 40% całkowitej długości jaskiń w regionie.



Większość krótkich jaskiń rozproszonych na terenie polskich nizin znajduje się w rezerwatach lub stanowi pomniki przyrody. Udział ilościowy chronionych w ten sposób obiektów sięga 61%, pomnikiem przyrody jest najdłuższa Jaskinia w Mechowie (61 m).



Problemy praktycznej ochrony



Ochrona prawna obszarów i obiektów chronionych skutecznie powstrzymuje te niekorzystne działania w ich granicach, które muszą uzyskać legalne podstawy realizacji, takie jak np. przemysłowa eksploatacja kopalin, budowa dróg, gospodarka komunalna. Prawo nie zawsze jest jednak przestrzegane przez ludzi, którzy zanieczyszczając powierzchnię terenu lub penetrując jaskinie powodują zniszczenia. Ochrona jaskiń i stanowisk krasowych nie ogranicza się więc do przepisów prawnych, ale obejmuje szereg praktycznych metod i technicznych sposobów zabezpieczania tych obiektów, jak również działania społeczno-ekonomiczne prowadzące do zachowania tych obiektów.



Jednym z ważnych celów praktycznej ochrony jaskiń jest zminimalizowanie skutków obecności w nich ludzi lub całkowite uniemożliwienie penetracji tych obiektów (to ostatnie jest możliwe gdy wymaga tego prawo lub zezwala na to właściciel terenu). Najbardziej oczywistym sposobem praktycznego uniemożliwienia penetracji jaskiń wydaje się zamykanie ich otworów. Jeśli jednak nie jest ono połączone ze stałym dozorem jaskini to bywa zwykle nieskuteczne, bowiem kraty lub drzwi są wyłamywane zaś zamki mogą być blokowane. Ponadto rozważając celowość tej metody i projektując sposób zamknięcia należy wziąć pod uwagę – oprócz jego skuteczności – degradację estetyki otworu jaskiniowego w miejscu montowania drzwi, możliwe zmiany mikroklimatu jaskiń i utrudnienia w dostępie do nich nietoperzy (Nowak 2003b). Tylko częściowo skuteczna jest też ochrona jaskiń przez służby ochrony przyrody na terenach parków narodowych, praktycznie nieskuteczna zaś jest taka ochrona na terenach rezerwatów. Obecnie możliwości kontroli stanu jaskiń przez służby ochrony przyrody są zresztą ograniczone przepisami Rozporządzenia RM o uprawianiu alpinizmu z 27.11.2001 r. (Dz.. U. 2001, nr 145, poz. 1624), zgodnie z którymi dostęp do jaskiń wymagających użycia technik alpinistycznych mają osoby posiadające uprawnienia alpinistyczne lub będące pod opieką instruktora taternictwa.

Stosunkowo skutecznym sposobem ochrony należącym do tej grupy metod jest turystyczne udostępnienie jaskiń (z przewodnikiem). Jaskinie są w takim wypadku zamknięte i dozorowane przez jednostkę udostępniającą, zaś zniszczenia w tych obiektach związane są głównie z pracami udostępniającymi. Zakres zmian morfologicznych może być zminimalizowany, zaś badania naukowe powinny być prowadzone w trakcie prac udostępniających (np. Rubinowski 1974, Jahn i in. 1989). Samo udostępnienie powoduje zwykle pewne zmiany mikroklimatyczne i wpływa na życie organiczne, jednak zmiany te można minimalizować prowadząc ich monitoring i dostosowując sposób udostępnienia do jego wyników. Tym niemniej udostępnienie turystyczne powinno być poprzedzone analizą ewentualnych strat przyrodniczych (Cave conservation ... 1995). W Polsce w ten sposób udostępnia się obecnie około 10 jaskiń.



Ważny kierunek praktycznej ochrony jaskiń – częściowo alternatywny w stosunku do poprzedniego – zmierza do podnoszenia świadomości społecznej i dotyczy przede wszystkim środowisk grotołazów, turystów oraz mieszkańców regionów, w których występują jaskinie. Polega on na przekazaniu tym grupom społecznym wiedzy o wartościach jaskiń i przekonaniu tych ludzi o potrzebie ich ochrony. Oczywista jest potrzeba prowadzenia zajęć z ochrony przyrody na kursach taternictwa jaskiniowego. Doświadczenia innych krajów, np. Wielkiej Brytanii (Cave conservation .... 1995) czy Czech wskazują, że włączenie środowiska grotołazów do działań ochronnych jest korzystne dla ochrony jaskiń. W krajach tych bezpośrednią opiekę nad jaskiniami sprawują miejscowe kluby speleologiczne, posiadające uprawnienia w tym zakresie. Członkowie tych klubów częściej niż administracja ochrony mogą sobie pozwolić na kontrolne wizyty w jaskiniach, zaś w swym otoczeniu w sposób naturalny krzewią wiedzę o jaskiniach. W zależności od wartości obiektów w mniejszym lub większym zakresie udostępniają je innym zainteresowanym (np. Urban 2003, Kotarba 2004).



W Polsce w podobny sposób funkcjonuje opieka nad kilkoma zamkniętymi jaskiniami położonymi na terenach rezerwatów. Na przykład Speleoklub Świętokrzyski, w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem przyrody, sprawuje od kilkunastu lat opiekę nad jaskiniami w rezerwacie „Chelosiowa Jama” koło Kielc. Również w planie ochrony rezerwatu „Sokole Góry” proponuje się, by bieżącą, praktyczną opiekę nad dużymi jaskiniami rezerwatu sprawowały kluby speleologiczne. Opieka ta polegała by na okresowych kontrolach stanu obiektów oraz ich udostępnianiu innym grupom speleologicznym zgodnie z wytycznymi planu oraz w porozumieniu z administracją ochrony przyrody (Urban, Gradziński 2004). Plan ten, opracowany w 2003 r., nie został jednak zatwierdzony. Obecnie opieka społeczna nad jaskiniami straciła nawet prawne umotywowanie, bowiem Ustawa o ochronie przyrody obowiązująca od maja 2004 r. nie wprowadza już pojęcia społecznego opiekuna przyrody.

Znacznie trudniejsza wydaje się zmiana nastawienia mieszkańców regionów „jaskiniowych” do jaskiń i innych form krasowych (np. lejów), które dotąd traktowane były raczej jako utrudnienia w prowadzeniu normalnej gospodarki rolnej. Próbami uświadomienia mieszkańcom wartości obiektów przyrody nieożywionej występujących w ich otoczeniu były w Polsce tzw. Geotrip Days inicjowane przez międzynarodową organizację ProGEO w końcu ubiegłego wieku, obecnie zaś są organizowane w niektórych ośrodkach uczelnianych Dni Nauki. Również w tym zakresie bardziej praktyczne i skuteczniejsze dokonania mają państwa sąsiednie. Przykładowo na terenie Parku Krajobrazowego „Morawski Kras” w Czechach przeprowadzono waloryzację przyrodniczo-naukową obszaru typując najcenniejsze przyrodniczo fragmenty terenu (depresje krasowe, otwory jaskiń), po czym uzyskano z funduszy Unii Europejskiej dotacje dla właścicieli tych gruntów, by ci prowadzili na nich gospodarkę zgodną z potrzebami ich ochrony.



Nierozwiązanym problemem pozostaje ochrona jaskiń odkrywanych i najczęściej niszczonych podczas eksploatacji kopalin, mimo prawnych możliwości ich zachowania wynikających z art. 121 Ustawy o ochronie przyrody. Dobrym lecz niezrealizowanym pomysłem zmierzającym do ratowania takich obiektów jest koncepcja monitoringu geologicznego (Gągol, Wróblewski 1994), która zakłada, iż ocena wartości stanowisk odkrywanych w czasie eksploatacji była by obowiązkiem służby geologicznej kraju.

Wnioski i postulaty



Ochrona jaskiń oraz innych stanowisk krasowych uzasadniona jest wieloma motywacjami poczynając od kulturowych, tkwiących w tradycjach społeczności ludzkich, poprzez przyrodnicze, aż po różnorodne wartości naukowe. Jednocześnie specyfika jaskiń stanowiących nie tylko obiekty przyrody nieożywionej, ale również środowiska istnienia innych form abiotycznych i organizmów żywych decyduje o szczególnych zagrożeniach oraz sposobach ochrony. Dlatego skuteczna ochrona jaskiń wymaga zmian prawnych, wypracowania praktycznych metod zabezpieczenia tych obiektów a także zmiany świadomości społecznej. Proponując sposoby ochrony można skorzystać z doświadczeń sąsiednich krajów. Najważniejszy postulat zmian prawnych dotyczy objęcia ochroną wszystkich jaskiń od momentu ich odkrycia, wzorem przepisów obowiązujących w Czechach i na Słowacji. Konsekwencją wprowadzenia tego prawa powinna być inwentaryzacja i dokumentacja jaskiń prowadzona przez kluby speleologiczne i służbę geologiczną kraju.



Stwarzając odpowiednie instrumenty prawne (np. przywracając pojęcie społecznego opiekuna przyrody i wprowadzając ochronę przyrody w zakres szkolenia alpinistycznego) oraz zmieniając nastawienie środowiska grotołazów można zaktywizować kluby speleologiczne do uczestnictwa w ochronie jaskiń. Kluby te, działające w porozumieniu z administracją ochrony przyrody powinny opiekować się jaskiniami oraz nadzorować w nich ograniczony ruch turystyczny. Sposób takiej opieki w przypadku parków narodowych, krajobrazowych i rezerwatów należy sprecyzować w planach ochrony tych obszarów.



Godne naśladowania wydaje się też wykorzystanie bodźców ekonomicznych w celu zmiany nastawienia mieszkańców terenów występowania jaskiń do specyficznego bogactwa w ich otoczeniu. Jednak wszelkie inne środki wykorzystywane dotąd dla podniesienia świadomości społecznej w tym zakresie pozostają nadal aktualne. We współczesnym świecie coraz mniej skuteczne są bowiem kraty i zamknięcia (coraz lepsze są metody ich niszczenia), stąd w coraz większym zaś stopniu trzeba polegać na wiedzy i determinacji ludzi, którzy rozumieją wartość naszego dziedzictwa przyrodniczego.

Piśmiennictwo

Alexandrowicz Z. (red.) 2000. Groty Kryształowe w Kopalni Soli Wieliczka. Studia Nat. 46.

Baryła J. 2000. Organizmy żywe w polskich jaskiniach. Jaskinie 3 (20): 19-24.

Borsuk-Białynicka M, Cook E., Evans S. E., Maryańska T. 1999. A microvertebrata assemblage from the Early Triassic of Poland. Acat Palaeont. Pol. 44: 167-188.

Cave Conservation Policy. National Caving Assoc., London 1995.

Cyrek K. 2004. Początki zasiedlenia środkowej części Jury polskiej na tle zmian środowiska przyrodniczego (od zlodowacenia odrzańskiego po interglacjał eemski). W: Partyka J. (red.), Zróżnicowanie i przemiany środowiska przyrodniczo-kulturowego Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, t. 2. Kultura. Wyd. Ojcowski PN, Ojców: 11-18.

Gągol J., Wróblewski T. 1994. Inspekcja geologiczna jako realizacja monitoringu litosfery. Przegl. Geol. 42, 6: 443-445

Głazek J. 1973. Znaczenie zjawisk krasowych dla rekonstrukcji paleogeograficznych i paleotektonicznych. Przegl. Geol. 21, 10: 517-523.

Głazek J., Szynkiewicz A. 1987. Stratygrafia młodotrzeciorzędowych i wczesno-czwartorzędowych osadów krasowych i jej paleogeograficzne implikacje. W: Problemy młodszego neogenu i eoplejstocenu w Polsce. Ossolineum, Wrocław: 113-130.

Gradziński M., Rospondek M., Szulc J. 1998. Mikrofacje nacieków jaskiniowych narzędziem rekonstrukcji paleośrodowiska (in Polish). Spraw. z Czynności i Posiedzeń Pol. Akad. Umiejętności, 61: 116-119.

Hercman H. 2001. Reconstruction of palaeoclimatic changes in Central Europe between 10 and 200 thousand years BP, based on analysis of growth frequency of speleothems. Studia Quat. 17: 35-70.

Hecman H., Mirosław-Grabowska J. Madeyska T. 2004. Zapis zmian środowiska ostatnich 150 000 lat w osadach jaskiń Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W: Partyka J. (red.) Zróżnicowanie i przemiany środowiska przyrodniczo-kulturowego Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, t. 1. Przyroda. Wyd. Ojcowski PN, Ojców: 84-88.

Jahn A., Kozłowski S., Wiszniowska T. (red.) 1989 – Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie. Zakł. Narod. im. Ossolińskich, Wrocław.

Kicińska D. 2004. Kenozoiczna ewolucja podziemnej cyrkulacji wód krasowych w Tatrach Zachodnich. Mat. 38.

Symp. Spel., Zakopane 7-10.10.2004, Sekcja Spel. Pol. Tow. Przyr. im. Kopernika, Kraków: 51-52.

Kopecky J. 1998. The root-stalagmites study (English sum.). W: Das Sandsteinphanomen: Klima, Leben und Georelief. Libr. Czech Spel. Soc. 32, Praha-Broumov: 69-82.

Kotarba E. 2004. Jeszcze o ochronie jaskiń słów kilka. Jaskinie 1 (34): 33.

Kreutz S. 1925. W sprawie ochrony przyrody nieożywionej. Ochrona Przyr., 5: 58-68.

Krysowska-Iwaszkiewicz M., 1974. Badania mineralogiczno-petrograficzne kenozoicznych osadów lądowych na Wyżynie Krakowskiej. Pr. Miner. PAN, Oddz. Kraków, 35.

Kowalski K. (red.) 1989. Historia i ewolucja lądowej fauny Polski. Folia Quatern. 59-60.

Madeyska T., Cyrek K. 2002. Cave fillings – a chronicle of the past. An outline of the Younger Pleistocene cave sediments study in Poland. Acta Geol. Pol. 52, 1: 75-96.

Margielewski W., Urban J. 2003. Crevice type caves as initial forms of rock landslides development in the Flysch Carpathians. Geomorphology, 54, 3-4: 325-338.

Nowak J. 2001. Poczet nietoperzy jaskiniowych Polski. Jaskinie 3 (24): 31-34.

Nowak J. 2003a. Czynna i bierna ochrona jaskiń, część 1. Jaskinie 3 (32): 26-28; część 2. Jaskinie 4 (33): 31.

Paszkowski M. 2000. Pre-Callovian multiple karstification of Carboniferous limestone. W: Gradziński M. (red.), Climate changes II. Guidebook and abstracts. Inst. Geol. Sci. Pol. Acad. Sci., Inst. Geol. Sci., Jagiellonian Univ., Kraków: 16-21.

Rubinowski Z. (red) 1974. Badanie i udostępnienie jaskini Raj. Wyd. Geol. Warszawa.

Szelerewicz M., Górny A. 1986. Jaskinie Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Wyd. PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków.

Urban J. 2002. Kras kopalny trzonu paleozoicznego Gór Świętokrzyskich. Streszcz. Ref. Wygł. w 2001 r. Pol. Tow. Geol., Oddz. w Poznaniu, Uniw. im Mickiewicza, 11: 53-69.

Urban J. 2003. O prawnej i praktycznej ochronie jaskiń – na marginesie artykułów Jakuba Nowaka. Jaskinie 4 (33): 32-33

Urban J. 2004. Caves and karst sites of Poland as a contribution to geological heritage of Central Europe. Pol. Geol. Inst. Special Papers 13: 89-96.

Urban J., Gradziński M. 2004. Tradycje i perspektywy ochrony przyrody nieożywionej rezerwatu “Sokole Góry”. W: Partyka J. (red.) Zróżnicowanie i przemiany środowiska przyrodniczo-kulturowego Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, t. 1. Przyroda. Wyd. Ojcowski PN, Ojców: 89-95.

Urban J., Gubała J., Kasza A. 1997. Jaskinie regionu świętokrzyskiego i ich ochrona. Przegl. Geol. 45, 7: 700-706.

Wiśniewski W. W. 1998a. Historia poznania jaskiń Polski do 1900 r. Jaskinie 1 (Cool: 28-30.

Wiśniewski W. W. 1998b. O najwcześniejszej historycznej dacie z dziejów polskiej speleologii – 1000. rocznica pobytu św. Andrzeja Świerada w jaskini w Tropiu. Wierchy 63 (1997): 243-246.

Wiśniewski W. W. 1999. Ikonografia jaskiń gór polskich w XIX wieku. Ofic. Wyd. „Wierchy”, Kraków.

Wiśniewski W. W. 2002. Wycieczka do jaskini w Skorocicach w noweli fantastycznej z I połowy XIX w. Mat. 36

Symp. Spel., Pińczów 25-27.10.2002, Sekcja Spel. Tow. Przyrodn. im. M. Kopernika, Kraków: 68-70.

Zyzańska H., Szynkiewicz A. 2003. Problemy zagospodarowania poeksploatacyjnych wyrobisk w wapieniach na górze Połom w Wojcieszowie (Góry Kaczawskie, Sudety). W: Kształtowanie krajobrazu terenów poeksploat. w górnictwie. Międzyn. Konf. Nauk., Kraków 10-12.12.2003, Akad. Górn. Hutn., Politechn. Krak., Kraków: 304-317.

Žak K., Urban J., Cilek V., Hercman H. 2004 – Cryogenic cave calcite from the several Central European caves: age, carbon and oxygen isotopes and genetic model. Chem. Geol. 206: 119-136.
Zobacz profil autora
GeoExplorer




Dołączył: 05 Lis 2013
Posty: 4 Przeczytał: 0 tematów

Ostrzeżeń: 0/3

PostWysłany: Wto 16:42, 05 Lis 2013 Powrót do góry

...


Ostatnio zmieniony przez GeoExplorer dnia Pią 0:25, 28 Mar 2014, w całości zmieniany 1 raz
Zobacz profil autora
Gość






PostWysłany: Pią 21:44, 08 Lis 2013 Powrót do góry

Najlepiej złaożyć kraty. Żeby nie chodzili tam tacy Geoexplorerzy.
Gość






PostWysłany: Pon 12:57, 18 Sty 2016 Powrót do góry

Słyszałem że grupy jaskiniowców którzy odkryli nowe jaskinie zamykają je i można tam wejść tylko mając od nich klucz. Ktoś zna takie grupy w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej? Film przygotowuję i szukam miejsc.
Hyle




Dołączył: 23 Mar 2016
Posty: 4 Przeczytał: 0 tematów

Ostrzeżeń: 0/3
Skąd: Gdynia

PostWysłany: Śro 9:48, 23 Mar 2016 Powrót do góry

Według mnie nie da się ochronić wszystkich jaskiń. Nie przeszkadza mi nawet jeżeli turyści do nich wchodzą tak bez żadnego pozwolenia, ale denerwuje mnie jak właśnie eksploratorzy wchodzą do takich kompleksów jaskiń i je niszczą tymi sprejami zaznaczając drogę i dając inne adnotację dla innych osób.
Zobacz profil autora
Wyświetl posty z ostatnich:      
Napisz nowy tematOdpowiedz do tematu


 Skocz do:   



Zobacz następny temat
Zobacz poprzedni temat
Możesz pisać nowe tematy
Możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach


fora.pl - załóż własne forum dyskusyjne za darmo
Powered by phpBB © 2001, 2002 phpBB Group :: FI Theme :: Wszystkie czasy w strefie EET (Europa)